ψυχῇσιν θάνατος ὕδωρ γενέσθαι, ὕδατι δὲ θάνατος γῆν γενέσθαι, ἐκ γῆς δὲ ὕδωρ γίνεται, ἐξ ὕδατος δὲ ψυχή.
Για τις ψυχές είναι θάνατος να γίνουν νερό, για το νερό όμως είναι θάνατος να γίνει γη, από την γη όμως γίνεται νερό, από το νερό ψυχή.¹
Για τις ψυχές είναι θάνατος το να γίνουν νερό, για το νερό είναι θάνατος το να γίνει γη, από τη γη πάλι γίνεται νερό, κι από το νερό η ψυχή.²
Γιὰ τὶς ψυχὲς θάνατος εἶναι νὰ γίνουν νερό, γιὰ τὸ νερὸ θάνατος εἶναι νὰ γίνει γῆ, ἀπὸ τὴ γῆ γίνεται νερὸ κι ἀπ᾽ τὸ νερὸ ψυχή.³
1. [Ηράκλειτος Εφέσιος, Κείμενα, σελ. 164-165, μτφρ. Γιώργος Διανέλος Γεωργούδης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος, 2003]
2. [Ηράκλειτος, Άπαντα, σελ. 90-91, μτφρ. Τάσος Φάλκος-Αρβανιτάκης, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 1999]
3. [Προσωκρατικοί, Ἡράκλειτος, σελ. 72-73, μτφρ. Εὐάγγελος Ν. Ροῦσσος, ἐκδ. στιγμή, Ἀθήνα, 2011]
Ο άνθρωπος χρειάζεται νωρίς την ιδέα της ψυχής για να ερμηνεύσει την διαφορά μεταξύ ενός έμβιου και μη πράγματος. Ένας ζωντανός άνθρωπος είναι διαφορετικός από ένα κομμάτι πέτρα. Επομένως, θα πρέπει να εμπεριέχει κάτι που του προσδίδει τις ιδιότητες των ζωντανών πραγμάτων, όπως λ.χ. την ιδιότητα της ελεύθερης κίνησης ή της αύξησης. Το ονόμασαν ψυχή από το ρήμα ψύχω ή ψυχάζω που σημαίνει βασικά δροσίζω. Πολλοί θεωρούν την λέξη ισοδύναμη με την λέξη πνοή. Μερικοί πρόσθεσαν αργότερα στις ιδιότητες της ψυχής την ικανότητα της σκέψης και της συνείδησης. Άλλοι έχουν την γνώμη πως αυτές οι ιδιότητες οφείλονται σε κάτι που ονομάζουν πνεύμα, το οποίο για μερικούς αποτελεί μέρος της ψυχής, ενώ για άλλους όχι. Το πρόβλημα για τον Ηράκλειτο δεν είναι η ύπαρξη ή όχι της ψυχής αλλά η φύση της. Υποστηρίζει, όπως και οι φιλόσοφοι της Στοάς που τον ακολούθησαν, πως η ψυχή είναι κάτι περίπου ασώματο αλλά υλικό, που μετά τον θάνατο του ανθρώπου και των άλλων έμβιων όντων παύει να υπάρχει, μετατρέπεται πάλι σε κάτι άλλο από το οποίο αρχικά προήλθε. Για τον Ηράκλειτο αυτό είναι το νερό.
Γ. Δ. Γεωργούδης, σ. 165
