Συμπέρασμα
Εδώ μπορούμε να αφήσουμε αυτή την εκπληκτική μορφή, στην υπερήφανη απομόνωσή της. Οι σκέψεις στο μυαλό του ήταν μπροστά από την εποχή και τη γλώσσα του. Σύμφωνα με τη δική του εκτίμηση, ήταν προφήτης, θεματοφύλακας του θείου νόμου, που η μάζα των ανθρώπων ήταν ανίκανη να συλλάβει. Μπορούσε να τον θέσει υπόψη τους μονάχα με μεταφορές και παραδοξολογίες. Πρακτικά, ολόκληρη η γλώσσα του είναι μεταφορική, και μόνο σπάνια αποπειράται ένα σύντομο συλλογιστικό συρμό. Ποιο το όφελος να επιχειρηματολογείς, όταν έχεις να κάνεις με τους αυτοϊκανοποιημένους πολλούς; Η αλήθεια που έλαμψε πάνω του έχει δυο πλευρές. Πρώτο, αντιλαμβανόμαστε ότι ο κόσμος της εμπειρίας μας περιέχει αντικείμενα που κατέχουν έναν ορισμένο σταθερό και σχετικά μόνιμο χαρακτήρα. Αυτό μας φαίνεται, επίσης, επιθυμητή κατάσταση των πραγμάτων, γι' αυτό και χαρακτηρίζουμε καλή μια φαινομενικά αρμονική διευθέτηση, που επιτρέπει στον προϊόν της να παραμείνει ήσυχα όπως είναι, και στιγματίζουμε τις δυνάμεις διατάραξης ως κακές. Η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική. Εκείνο που θεωρούμε σταθερότητα και ηρεμία, είναι προϊόν όχι οποιασδήποτε αρμονικής συμφωνίας μερών, αλλά μιας ακατάπαυστης πάλης αντιπάλων δυνάμεων, που έτυχε να φθάσουν σε μια ισορροπία έντασης. Προσπάθεια, κίνηση, αλλαγή, σταθερά, αν και αόρατα, λαμβάνουν χώρα συνεχώς. Η πάλη είναι όρος της ύπαρξης. Δεν υπάρχει ανάπαυση, μόνο ακατάπαυστη αλλαγή. «Τα πάντα κατευθύνει ο κεραυνός», ο Πόλεμος είναι πατέρας και βασιλιάς, ο Πόλεμος είναι η αληθινή ειρήνη. Και όλα τούτα τα πράγματα είναι καλά, επειδή η ειρήνη, όπως συλλαμβάνεται γενικά, είναι θάνατος. Από την άλλη, ωστόσο, αυτή η συνεχής σύγκρουση δεν αφήνεται αρρύθμιστη. Διαφορετικά, κάποτε θα σταματούσε. Ο κόσμος υπήρχε ανέκαθεν και θα συνεχίσει να υπάρχει, κι αυτό δε θα ήταν σίγουρο, αν υπήρχε μια πιθανότητα, ένα από τα αντίπαλα μέρη, να κερδίσει κάποτε μόνιμο αποτέλεσμα. Μάλιστα, κανένα αντίπαλο μέρος δεν μπορεί να υπάρξει, αν το αντίπαλό του εξαφανιστεί. Εξέχων στο ηρακλείτειο σύμπαν στέκει ο Λόγος, ο θείος νόμος του μέτρου και της αναλογίας. Τα πάντα κινούνται συνεχώς, πάνω και κάτω, στο δρόμο της αλλαγής, καθώς οδηγούνται εκεί από τις επιθέσεις των αντιπάλων τους, ή τις δικές τους επιθέσεις εναντίον τους, αλλά όλα τούτα μέσα σε αυστηρά όρια. Η διαδρομή είναι κυκλική, και σ' αυτήν «αρχή και τέλος το ίδιο». Μέσα στην ενότητα του Λόγου, όλες οι αντίπαλες δυνάμεις περιέχονται και υπερβαίνονται. Είναι ο «ένας σοφός», ο θεός που είναι ημέρα και νύχτα, χειμώνας και καλοκαίρι, πόλεμος και ειρήνη: προσωπικός, επομένως, και ευφυής πάνω απ' όλα. Ταυτόχρονα, εφόσον τίποτα δεν είναι ακόμα χωρισμένο από την ύλη, αυτός ο θεός έχει πύρινη φύση, και, σε κάποιο βαθμό, διαπερνά ολόκληρο τον κόσμο, όπως ο Ζευς-αιθήρ του Αισχύλου. Ο κόσμος είναι ζωντανός οργανισμός, όπως παρέμεινε και στον Πλάτωνα, και αργότερα στους Στωικούς. Κι εμείς έχουμε το μερίδιό μας σ' αυτόν, είμαστε υφασμένοι μέσα στην κοσμική ενότητα. Επειδή ο Λόγος είναι κοινός σε όλους, οι δικές μας ψυχές είναι πύρινες, και μέσω του ενδιάμεσου σταδίου του αέρα, είμαστε σε άμεση επαφή με τον κοσμικό λόγο, μέσω της αναπνοής. Ακόμα κι όταν κοιμόμαστε, δεν μπορούμε να αποκοπούμε εντελώς. Εξακολουθούμε να ζούμε, παρόλο που ο δεσμός μας με το «κοινό» έχει γίνει τόσο ασθενής, με την απουσία αισθητηριακής αντίληψης, που χρησιμεύει ως υλικό για τη σκέψη μας, ώστε είμαστε κλεισμένοι σε ένα ιδιωτικό κόσμο αυταπάτης. Ο Ηράκλειτος μας εξορκίζει να μη μεταφέρουμε αυτή την επαίσχυντη κατάσταση στις ώρες της εγρήγορσής μας. Πρέπει να καλλιεργήσουμε την πύρινη φύση της ψυχής, έτσι ώστε, όταν απελευθερωθεί από τους υγρούς ατμούς του σώματος, να είναι έτοιμη να ενωθεί πάλι με το Λόγο-πυρ. Ο δρόμος προς το σκοπό αυτό, είναι ο δρόμος της κατανόησης. Διεξάγουμε ή όχι τις αναγνωρισμένες τελετές της κοινότητας, αυτό δεν έχει σημασία. Εκτελεσμένες χωρίς κατανόηση, είναι απλώς απεχθείς, αλλά, αν μας βοηθούν να συλλάβουμε την ενότητα πίσω από τη ροή και την πολλαπλότητα των φαινομένων, μπορούν να κάνουν καλό.
W.K.C. Guthrie
[Ηράκλειτος, Άπαντα, σελ. 282-284, μτφρ. Τάσος Φάλκος-Αρβανιτάκης, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 1999]
