ἁρμονίη ἀφανὴς φανερῆς κρείττων.
εναρμόνιση αφανής της φανερής εξοχότερη.¹
Η κρυμμένη αρμονία είναι ισχυρότερη από την φανερή.²
Ἡ συναρμογὴ ποὺ δὲν φαίνεται εἶναι καλύτερη ἀπὸ τὴ φανερή.³
1. [Ηράκλειτος Εφέσιος, Κείμενα, σελ. 230-231, μτφρ. Γιώργος Διανέλος Γεωργούδης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος, 2003]
2. [Ηράκλειτος, Άπαντα, σελ. 98-99, μτφρ. Τάσος Φάλκος-Αρβανιτάκης, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 1999]
3. [Προσωκρατικοί, Ἡράκλειτος, σελ. 52-53, μτφρ. Εὐάγγελος Ν. Ροῦσσος, ἐκδ. στιγμή, Ἀθήνα, 2011]
Ο Ηράκλειτος πάντως, στην σύντομη και απλή αυτή περικοπή πληροφορεί μόνο ότι η αφανής, η κρυφή εναρμόνιση δύο αντιθέσεων είναι ισχυρότερη, καλύτερη, πιο έξοχη από την φανερή, την προφανή.
σ. 231
Ο Ηράκλειτος σημειώνει αλλού [φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ] πως η φύση αρέσκεται να κρύβεται. Αλλά δεν είναι μόνο η φύση που δεν φανερώνει την αρμονία μεταξύ των αντιθέσεων εάν ο άνθρωπος δεν χρησιμοποιήσει την λογική του.
σ. 231-232
Η σύντομη ετούτη περικοπή, μία φράση από ένα ουσιαστικό και τρία επίθετα, δύο από τα οποία αναφέρονται άμεσα στο ουσιαστικό και το τρίτο έμμεσα, είναι δυνατόν να ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους και πράγματι έχουν επιχειρηθεί πολλές, συχνά αντικρουόμενες ερμηνείες. Όσο γνωρίζω, η προτεινόμενη εδώ είναι πρωτότυπη, αλλά θεωρώ ότι εναρμονίζεται, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη με την κεντρική ιδέα της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου. Ο σοφός μας φαίνεται να έχει συντάξει τις λέξεις με πολλή προσοχή. Τα δύο κεντρικά επίθετα φανερή - αφανής αποτελούν μόνα τους μια ηρακλείτεια αντίθεση που απαιτεί την εναρμόνισή της, όπως και όλα τα αντίθετα, για να κατανοήσει ο άνθρωπος τον φυσικό κόσμο γύρω του και τις ανθρώπινες πράξεις. Δεν συντάσσει τις λέξεις ἀφανὴς ἁρμονία κρείττων φανερῆς, που θα ήταν ίσως η λογική σειρά τους, αλλά τοποθετεί τα δύο αντίθετα στο κέντρο της πρότασης. Θέλει να δείξει ίσως ότι ο άνθρωπος, με την εναρμόνιση των διασυνδέσεων που είναι φανερές με αυτές που είναι αφανείς, θα κατορθώσει να πλησιάσει την τελική γνώση της ενότητας του κόσμου και της κατάστασης της κοινωνίας των ανθρώπων.
σ. 232-233
Γ. Δ. Γεωργούδης
